Opis kolekcji

Materiały Henryka Elzenberga zostały zakupione przez Archiwum PAN od bratowej Heleny Wirskiej w 1969 r. (ks. nab. 872). Prace porządkowe prowadzili kolejno: mgr Józef Mizikowski, a następnie mgr Hanna Dymnicka-Wołoszyńska. Dokonali oni segregacji wstępnej materiałów, podziału na grupy, podgrupy i jednostki, są oni również autorami tytułów poszczególnych grup. Mgr Anita Chodkowska i mgr Jolanta Stasiak ukończyły porządkowanie spuścizny nadając inwentarzowi ostateczny kształt w 2002 r. Rozmiar zespołu wynosi 1,95 mb, spuścizna zawiera materiały z lat 1904-1966. Została podzielona na 6 zasadniczych grup.

W związku z dużym zainteresowaniem archiwum osobistym H. Elzenberga, materiały te były udostępniane przed ukończeniem porządkowania. Zamysłem autorek inwentarza było wprowadzenie jak najmniejszej ilości zmian w ogólnym schemacie układu jednostek nadanym przez porządkujących spuściznę w latach poprzednich. Jako aneks 9 dołączony został do materiałów spis odzwierciedlający pierwotny stan zespołu. Powstał on na podstawie opisów teczek sporządzonych przez autora spuścizny.

Grupa I, najliczniejsza – 174 j., zawiera materiały z lat 1904-1966 i składa się z następujących podgrup: A. Prace, artykuły, referaty, B Wykłady, C. Recenzje, D. Prace literackie i tłumaczenia, E. Materiały warsztatowe. Dwie pierwsze podgrupy podzielone zostały rzeczowo, zgodnie z zagadnieniami filozoficznymi, które obejmują. W obrębie poszczególnych działów podgrupy A, materiały w ułożone zostały w kolejności zgodnej z tytułem podgrupy: prace, artykuły, referaty, a następnie chronologicznie. Nic zawsze było możliwe rozróżnienie artykułów od referatów. czasem występują razem, połączone tematycznie. Znalazły tu miejsce rękopisy prac najstarszych, jak rozprawa doktorska z lat 1904-1906: Qain de Leconte de Lisle (j. 120) i najpóźniejszych jak pamiętnik Kłopot z istnieniem. Aforyzmy w porządku czasu (j. 44-46), przygotowywany do druku w latach 60-tych. Podgrupa liczy 131 jednostek, materiały pochodzą z lat 1904-1966.

W podgrupie B gdzie zastosowano również podział rzeczowo-chronologiczny, umieszczono materiały do wykładów prowadzonych na Uniwersytetach: Wileńskim i Toruńskim, oraz wykłady warszawskie, krakowskie i zakopiańskie (j- 142,146) W podgrupie tej znalazło się 31 jednostek z lat 1910-1961.

Podgrupa C zawiera tylko 1 jednostkę (164) z recenzjami trzech publikacji z lat 1920-1959, pióra H. Elzenberga.

Podgrupa D liczy 3 jednostki (1907-1953) i znajduje się w niej poezja i proza, pióra H. Elzenberga. Jako pierwsze (j. 165) umieszczono wiersze, które zgodnie z przypuszczeniami napisane zostały przez autora spuścizny, następnie (j. 166-167) zamieszczono jego tłumaczenia poezji i prozy.

Materiały warsztatowe (podgrupa E) w skład których, wchodzą w zasadzie notatki i wypisy z literatury, zostały zgrupowane w jednostkach rzeczowo, a w obrębie podgrupy – chronologicznie. Liczą one 7 jednostek i zawierają archiwalia z lat 1905-1952.

Grupa II podzielona została na następujące podgrupy: A. Działalność organizacyjno-naukowa, dydaktyczna, opiniowanie prac i dorobku naukowego. B. Działalność wydawnicza i redakcyjna. Zawiera ona materiały z lat 1936-1964 i liczy 12 jednostek. Pierwsza podgrupa archiwaliów podzielona została na 2 działy: a. Konferencje i kongresy, b. Działalność dydaktyczna i opiniowanie prac naukowych. Zamieszczono tu szczątkowe materiały z Kongresu Estetyki w Paryżu w 1937 r. (j. 175) oraz z Międzynarodowej Konferencji Filozofów w Warszawie 1957 r. (j. 176). Początkowo w dziale tym znajdowały się materiały ze Zjazdu Filozoficznego w Brukseli. Były to jednak refleksje H. Elzenberga dotyczące tego spotkania prezentowane na Konwersatorium na UMK, ostatecznie autorki inwentarza uznały, że ich miejsce jest wśród innych materiałów dydaktycznych (j. 182). Materiały działalności dydaktycznej są liczniejsze i obejmują dokumentację pracy na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie i aa Uniwersytecie Toruńskim W j. 183—184 umieszczono opinie H. Elzenberga i T. Czeżowskiego na temat działalności naukowej i postawy moralnej Aleksandry Zajkowskiej. oraz opinie o pracach doktorskich. Podgrupa A. składa się z 8 jednostek z lat 1936-1964.
W podgrupie B. zamieszczono nieliczne materiały aktywności wydawniczo-redakcyjnej. Podgrupa składa się z 2 jednostek pochodzących z lat 1951-1963 i dotyczy współpracy wydawniczej z Państwowym Instytutem Wydawniczym przy redakcji Biblioteki Klasyków Filozofii (j. 185) oraz z recenzji wydawniczej pracy W. Komatowskiego, Społeczno polityczne myśli św. Augustyna (j. 186).

Grupa III licząca 4 jednostki, zawierająca materiały biograficzne z lat 1907-1959, obejmuje życiorysy, ankiety personalne, bibliografię prac własnych, dokumenty przebiegu życia zawodowego, a także wspomnieniowy artykuł O początkach mojego filozofowania, (j 189) oraz dokumenty ewakuacji z Wilna (j. 190).

Grupa IV składająca się z 1 jednostki to korespondencja z lat 1933- 1966, z uwagi na niewielką liczbę listów, korespondencję wychodzącą i wpływającą umieszczono razem.

W grupie V umieszczono 5 jednostek materiałów o twórcy spuścizny pochodzących z lat 1909-1965, w tym recenzje i omówienia prac. prelekcji i odczytów H. Elzenberga. oraz artykuł o nim autorstwa Michała Chmielowca: Radość myślenia. (O człowieku, który nie chciał mieć duszy Iwaszkiewicza) (j. 196).

Załączniki zebrane w grupie VI obejmują prace drukowane H. Elzenberga z lat 1918-1947 (j. 197), życiorys filozofa (prawdopodobnie autorstwa Franciszka Indana – wg informacji J. Zubelewicza), oraz artykuł dedykowany H. Elzenbergowi (j. 198).

Materiały dotyczące H. Elzenberga zawierające rękopisy prac i wykładów, materiały biograficzne oraz liczną korespondencję znajdują się ponadto w Dziale Rękopisów Biblioteki Głównej UMK w Toruniu i Archiwum Uniwersytetu Mikołaja Kopernika sygn 131, w zbiorach Towarzystwa Naukowego w Toruniu (materiały Konrada Górskiego) w zbiorach prywatnych Włodzimierza Tyburskiego, oraz w Lietuvos Centrinis Valstybés Archyvas w Wilnie zespół USB, F. 175, ap. 1. b. I B 6840, oraz w Archiwum Akt Nowych w zespole Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, teczka personalna nr 2381.

W Archiwum nadano spuściźnie sygnaturę III-181, liczy ona 198 jednostek, do inwentarza dołączono 9 aneksów.

Fragment tekstu Materiały Henryka Elzenberga 1887-1967 (III-181) w opracowaniu Józefa Mizikowskiego, Hanny Dymnickiej-Wołoszyńskiej, Jolanty Stasiak i Anity Chodkowskiej (Biuletyn Archiwum Polskiej Akademii Nauk, Warszawa, nr. 45/2004, str. 16-57).

W Archiwum Cyfrowym Połączonych Bibliotek zachowano strukturę inwentarza spuścizny rękopiśmiennej Henryka Elzenberga, opracowanego w Polskiej Akademii Nauk Archiwum w Warszawie.