10 lat digitalizacji w Połączonych Bibliotekach WFiS UW, IFiS PAN i PTF.
Historia filozofii zapisana na nowo.

W tym roku mija dziesięć lat od wykonania w Połączonych Bibliotekach WFiS UW, IFiS PAN i PTF pierwszego profesjonalnego skanu. To chyba dobry moment, by przyjrzeć się jak na przestrzeni lat rozwijała się nasza działalność digitalizacyjna, co w tym czasie udało nam się osiągnąć i jakie mamy plany na przyszłość.


Aby jednak lepiej poznać początki podejmowanych w Połączonych Bibliotekach działań, polegających na zabezpieczeniu najcenniejszych jej zbiorów, powinniśmy cofnąć się do lat osiemdziesiątych ubiegłego stulecia. To właśnie wtedy zrodziło się przekonanie o konieczności utrwalenia najcenniejszych archiwaliów na nośnikach trwalszych niż papier, jednocześnie umożliwiających ich bezpieczne studiowanie przez szerokie grono czytelników.

Inicjatorem tego dzieła był ówczesny Dyrektor Połączonych Bibliotek, Pan Janusz Siek.  O ludziach nowoczesnych, bez obaw korzystających z najnowszych osiągnięć techniki, zwykło się mówić, że idą  z duchem czasu. Dyrektor Siek ten czas znacznie wyprzedzał, potrafiąc doskonale przewidzieć, jak popularne wówczas  trendy i mody rozwiną się w niedalekiej przyszłości. Był przy tym bibliotekarzem z powołania i potrafił tę wiedzę w odpowiedni sposób przenieść na grunt zawodowy. To właśnie on zainicjował i rozwinął w Połączonych Bibliotekach praktykę mikrofilmowania, a następnie skanowania archiwalnych zbiorów.

Pierwszym etapem tych prac było mikrofilmowanie Archiwum Kazimierza Twardowskiego – z pomocą finansową przyszedł wówczas profesor Andrzej Grzegorczyk z Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk, który przeznaczył środki niezbędne na przygotowanie mikrofilmów.

Zarejestrowany wtedy zasób dał początek bogatej kolekcji mikrofilmów i mikrofisz, która przez kolejne lata była uzupełniana i opracowywana na potrzeby Biblioteki. Te „analogowe skany” stanowiły swego rodzaju zapowiedź nowoczesnych prac digitalizacyjnych, na które musieliśmy jednak poczekać niemal dekadę.

Należy podkreślić, że zasadnicza większość naszych materiałów archiwalnych liczy sobie wiele dziesiątków lat. Uchodziły cało z wielu historycznych burz, przechodziły przez setki, jeśli nie tysiące rąk. Twórcy tych rękopisów nie zastanawiali się, jak w przyszłości zachowa się papier, na który przelewali swoje przemyślenia. Istotniejsze dla nich było uchwycenie myśli, przekazu płynącego spod pióra. Dla nas bibliotekarzy i opiekunów pozostawionej przez nich spuścizny, oczywiste było podjęcie takich działań, dzięki którym możliwe byłoby zachowanie zarówno cennej treści, jak i jej oryginalnej formy. Możliwość pokazania światu naszych najcenniejszych zbiorów, bez konieczności udostępniania coraz bardziej kruchych i podatnych na zniszczenie oryginałów, była dla nas prawdziwą historyczną szansą.

Początki nie były łatwe. Nie przesadzę chyba pisząc, że zabierając się za skanowanie, poszliśmy na żywioł: bez doświadczenia, bez znajomości sprzętu i oprogramowania, bez większej wiedzy na temat obowiązujących wówczas standardów. Pierwsze digitalizacyjne wprawki odbywały się na różnego rodzaju bibliotecznych dokumentach i artykułach z czasopism, które w ramach zamówień międzybibliotecznych wysyłaliśmy do bibliotek naukowych lub uniwersyteckich na terenie Polski i poza jej granicami.

Na głęboką wodę Dyrektor rzucił nas w roku 2005. Wówczas zwrócił się do niego Pan Michał Sepioło, doktorant Instytutu Filozofii UW, który pod kierunkiem prof. Andrzeja Bednarczyka przygotowywał pracę doktorską z zakresu edytorstwa naukowego. Zaproponował wówczas, żeby w sposób cyfrowy zabezpieczyć bezcenną kolekcję rękopisów twórcy Szkoły Lwowsko-Warszawskiej, prof. Kazimierza Twardowskiego, znajdującą się w archiwach Połączonych Bibliotek.

Dyrektor Siek przyjął ten pomysł. Szybko zorganizował stanowiska pracy, wyposażył je  w odpowiedni sprzęt i oprogramowanie. Wyznaczył również dwóch pracowników Biblioteki, Pawła Abramczyka i piszącego te słowa Łukasza Ratajczaka, którzy zajęli się techniczną stroną owego przedsięwzięcia. Michał Sepioło wykonał testowe skany, przygotował szczegółowy plan działań i podjął się koordynowania prac.

W ten sposób rozpoczął się niezwykle ważny rozdział w historii Połączonych Bibliotek: digitalizacja spuścizny rękopiśmiennej Kazimierza Twardowskiego. Był to zarazem początek trwających do dziś prac nad zabezpieczeniem cennych i rzadkich materiałów archiwalnych w sposób cyfrowy.

Prace szły na tyle szybko i sprawnie, ze wiadomość o nich wyszła również poza mury Biblioteki. Wkrótce po ich rozpoczęciu do Dyrektora Sieka zwróciła się dr Wioletta Miśkiewicz, samodzielny pracownik naukowy francuskiego Centre National de la Recherche Scientifique (CNRS). Z jej inicjatywy doszło do podpisania umowy między UW, PAN, PTF a CNRS i Uniwersytetem Paris 1 Panthéon-Sorbonne. Strona francuska zobowiązała się do przekazania specjalistycznego skanera formatu A3, w zamian otrzymując kopie wykonanych skanów. Współpraca trwała trzy lata i definitywnie zakończyła się w 2008 roku.

Blisko trzydzieści pięć tysięcy wysokiej jakości skanów, które wówczas powstało, nie było jedynym owocem tych działań. Dla Biblioteki nie mniej istotne było zdobyte wówczas doświadczenie, wiedza i umiejętności, które mogliśmy wykorzystać przy realizacji kolejnych projektów.

Kolejnym przedsięwzięciem, podjętym w Połączonych Bibliotekach wkrótce po wygaśnięciu umowy z Francją, było opracowanie cyfrowej kopii Księgi Pamiątkowej ku czci Kazimierza Twardowskiego, wręczonej mu przez uczniów w rocznicę jego 70 urodzin. Nieco wcześniej zdigitalizowano również Tablicę Pamiątkową ku czci Kazimierza Twardowskiego, którą przygotowali wychowankowie profesora, z okazji setnego posiedzenia Polskiego Towarzystwa Filozoficznego w dniu 4 listopada 1910 roku.

Zakończenie prac nad cyfrowym archiwum Kazimierza Twardowskiego zbiegło się w czasie z końcem pewnej epoki w Bibliotece. Na emeryturę przeszedł jej długoletni dyrektor Janusz Siek, z pracy odeszli Michał Sepioło i Paweł Abramczyk. Na placu boju pozostał autor artykułu, który od tamtej pory samodzielnie prowadzi kolejne prace digitalizacyjne.

Po archiwum Kazimierza Twardowskiego nadszedł czas na cyfryzację tyleż cennego, co bardzo specyficznego zbioru archiwalnego: tzw. marginaliów Stanisława Ignacego Witkiewicza.

Na marginesach studiowanych w latach 30 ubiegłego stulecia książek filozoficznych Witkacy umieszczał liczne komentarze i ilustracje. Były to celne, dowcipne i niepozbawione charakterystycznej dla niego ironii zapiski, dotyczące czytanych właśnie fragmentów. W zbiorach Połączonych Bibliotek znaleźć można największy zbiór takich marginaliów, a książkami szczególnie przez Witkacego lubianymi, były m.in. dzieła autorstwa Romana Ingardena, Joachima Metallmanna, Tadeusza Kotarbińskiego i Kazimierza Ajdukiewicza.

Digitalizacja nie ograniczała się wyłącznie do dokumentów papierowych. Warto w tym miejscu wspomnieć o przygotowaniu cyfrowych kopii licznych nagrań dźwiękowych, które w Połączonych Bibliotekach gromadzone były w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych ubiegłego wieku. Na taśmach magnetofonowych zapisano m.in. wiele interesujących wykładów publicznych, wygłaszanych w latach 1974-1977 przez Władysława Tatarkiewicza (1886-1980), wśród których najważniejsze miejsce zajmuje cykl pięciu wykładów pt. Nowa filozofia i echa dawnej, poświęcony historycznym źródłom takich kierunków filozoficznych, jak egzystencjalizm czy neopozytywizm. Najstarsze nagrania (1966) zawierają prelekcję Tadeusza Kotarbińskiego pt. Myślenie jako postać działania oraz zapis konferencji z okazji jubileuszu pięćdziesięciolecia pracy twórczej Marii Ossowskiej. Obróbka cyfrowa, jakiej poddano nagrania, znacznie poprawiła jakość i czystość dźwięku. Obecnie zarówno Marginalia, jak i nagrania udostępniamy czytelnikom na stronie naszej biblioteki: http://archiwum.wfis.uw.edu.pl/bibfis/, pod linkiem Zasoby i źródła.

W kwietniu 2013 roku rozpoczęto realizację kolejnego dużego projektu digitalizacyjnego w Połączonych Bibliotekach. Przystąpiono wówczas do zeskanowania ogromnej spuścizny rękopiśmiennej po profesorze Mieczysławie Wallisie.

Zadanie nie było łatwe. W skład archiwum wchodziło blisko czterdzieści teczek, zawierających wiele tysięcy stron dzienników i wspomnień profesora, jego notatek i artykułów, fotografii i wycinków prasowych, wreszcie materiałów warsztatowych oraz bogatej korespondencji naukowej. Zasobność zgromadzonych archiwaliów i różnorodność formatów poszczególnych jednostek, wymagały specjalnego podejścia, szczególnej uwagi i precyzji.

W trakcie prac dokonano niezwykłego odkrycia. Do niedawna jeszcze zdawało się, że archiwum Mieczysława Wallisa składa się wyłącznie z materiałów powojennych. Sądzono, że w powstaniu warszawskim zniszczeniu uległ cały wcześniejszy dorobek naukowy profesora. Tymczasem okazało się, że część tych materiałów jednak ocalała, przez wiele lat czekając na właściwy moment w archiwach Połączonych Bibliotek. Dzięki temu znalezisku świat nauki polskiej ma okazję poznać wiele nieznanych rękopisów Mieczysława Wallisa, rzucających nowe światło na jego twórczość i pracę dydaktyczną.

Trzecią co do wielkości kolekcją wytypowaną do digitalizacji, zostało archiwum Janiny i Tadeusza Kotarbińskich. Podobnie, jak w przypadku Mieczysława Wallisa, są to w większości materiały powojenne. Cały wcześniejszy dorobek naukowy Kotarbińskich, w tym rękopisy ich dzieł, dzienniki, korespondencja naukowa i księgozbiór podręczny, został bezpowrotnie stracony w czasie powstania warszawskiego. Mimo braku tak ważnych dla biografów i badaczy dokumentów źródłowych z okresu przed i międzywojennego, ogrom i bogactwo przechowywanej w archiwum Połączonych Bibliotek spuścizny rękopiśmiennej Kotarbińskich wciąż robi imponujące wrażenie.

Prace digitalizacyjne rozpoczęto od opracowania korespondencji profesora Tadeusza Kotarbińskiego. Liczące 55 tomów i ok. 4500 listów archiwum skanowane jest nieprzerwanie od drugiej polowy 2013 roku i ta część działań zbliża się powoli do końca. Drugi etap planowo ma rozpocząć się w połowie roku 2015 i skoncentruje się na wykonaniu cyfrowych kopii liczącego blisko 10 tysięcy stron cyklu pamiętników profesora. Doskonałym uzupełnieniem wiedzy o jego życiu i swoistą kroniką jego niezwykłej działalności publicznej są kalendarze biurowe z lat 1957-67, których digitalizacja przewidziana jest z kolei na rok 2016. Na następne  lata zaplanowano prace nad papierami i notatkami osobistymi profesora oraz nad archiwum jego żony, Janiny Kotarbińskiej.

Warto też wspomnieć o jeszcze jednym projekcie digitalizacyjnym, w którym uczestniczyła Biblioteka. Jest to Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych (RCIN), które choć nie było nastawione wyłącznie na skanowanie zbiorów archiwalnych, to bez wątpienia przyczyniło się do zabezpieczenia wielu ważnych i cennych materiałów, znajdujących się w zasobach Biblioteki.

Biblioteka IFiS PAN wraz z 16 instytutami naukowymi oraz ich bibliotekami, zbudowała od podstaw ogólnodostępne, ponadregionalne i multidyscyplinarne repozytorium, złożone ze zdigitalizowanych materiałów archiwalnych, publikacji naukowych, dokumentacji badań oraz piśmienniczego dziedzictwa kulturowego. Uruchomiono platformę cyfrową (www.rcin.org.pl/ifis), ułatwiającą wszystkim zainteresowanym dotarcie do publikacji, dostępnych dotychczas jedynie dla wąskiego i wyspecjalizowanego grona badaczy. W czasie realizowanego w okresie od stycznia 2011 do czerwca 2014 projektu, finansowanego z budżetu Unii Europejskiej, Biblioteka IFiS PAN opublikowała ok. 1400 dokumentów, a na potrzeby udostępnionych online publikacji zeskanowano ponad dwieście tysięcy stron. Repozytorium, które finansowane jest teraz wyłącznie ze środków własnych, wciąż działa i cieszy się niesłabnącym zainteresowaniem Czytelników korzystających z jego zasobów.

Kolejnym przedsięwzięciem digitalizacyjnym, ukończonym w ostatnim czasie w Połączonych Bibliotekach, było zeskanowanie rękopisów Dzienników Stanisława Ossowskiego, których oryginały przechowywane są w naszym archiwum. Z blisko ośmiuset stron prowadzonych przez całe życie notatek, wyłania się portret zarówno samego autora, jak i czasów oraz środowiska w których żył i pracował. Dzienniki te stanowią szczególnie cenne świadectwo narodzin wybitnego uczonego, człowieka nieprzeciętnego intelektu i szczególnego charakteru.

Aktualnie prowadzone są również prace nad przygotowaniem cyfrowej kopii niezwykłego zasobu, będącego nieoczekiwanym uzupełnieniem spuścizny rękopiśmiennej po profesorze Kazimierzu Twardowskim. W drugiej połowie ubiegłego roku, podczas rutynowej kontroli zbiorów bibliotecznych, odkryto bowiem katalog tzw. księgozbioru lwowskiego, będącego własnością twórcy Szkoły Lwowsko-Warszawskiej. Alfabetyczny rejestr, prowadzony przez Kazimierza Twardowskiego, uwzględnia wszystkie pozycje jego księgozbioru podręcznego, również znajdującego się w zbiorach Biblioteki. Fisze katalogowe, pisane piórem wiecznym ręką profesora, są z najwyższą dbałością skanowane i zabezpieczane.

Na najbliższe lata zostały zaplanowane kolejne projekty digitalizacyjne. Po zakończeniu prac nad archiwum Janiny i Tadeusza Kotarbińskich oraz katalogiem księgozbioru Kazimierza Twardowskiego, rozpocznie się archiwizacja bogatego archiwum Marii i Stanisława Ossowskich. Na swoją kolej czeka też m.in. spuścizna rękopiśmienna Barbary Skargi, Sergiusza Hessena, Jerzego B. Korolca oraz organizatora i pierwszego dyrektora Połączonych Bibliotek – Janusza Krajewskiego. W skład tego zasobu wchodzą min. rzadkie i niezwykle interesujące materiały dotyczące Juliana Ochorowicza i rodziny Korzybskich. Na uporządkowanie i odkrycie na nowo czeka jeszcze wiele archiwaliów, które powinny wzbudzić niemałe zainteresowanie w świecie nauki.

Wszystkie zdigitalizowane materiały są sukcesywnie udostępniane w Archiwum Cyfrowym Połączonych Bibliotek: www.archiwum.wfis.uw.edu.pl


Od  chwili wykonania  w Połączonych Bibliotekach pierwszego skanu zmieniło się niemal wszystko. Odeszli koledzy, z którymi rozpoczynałem swoją przygodę ze skanowaniem. Całkowicie zmieniło się podejście do problemu cyfrowej archiwizacji materiałów rzadkich. Zgodnie z wcześniejszymi przewidywaniami, techniczne aspekty digitalizacji rozwinęły się w niewyobrażalny sposób, tak samo jak wymagania i oczekiwania Czytelników. Do życia powołany został kierowany przeze mnie Dział Zbiorów Specjalnych, koordynujący wszystkie działania związane z ochroną, udostępnianiem i opracowaniem cyfrowych kopii najcenniejszych zasobów Biblioteki.

To, co pozostało niezmienne, to nieprzerwanie kontynuowane prace nad digitalizacją najcenniejszych zbiorów Połączonych Bibliotek. To również próba walki z upływającym czasem. Nie potrafimy go zatrzymać, jednak coraz lepiej wychodzi nam opóźnianie jego destrukcyjnego wpływu na zabytkowe dokumenty. Skanując najcenniejsze zbiory Biblioteki, możemy nie tylko utrwalić ich treść, lecz, dzięki nowoczesnej technice, zachować dla potomnych również nie mniej ważną i interesującą formę.

Zapisywanie historii filozofii na nowo, tym razem w sposób cyfrowy, trwa nadal.

Łukasz Ratajczak
Dział Zbiorów Specjalnych Połączonych Bibliotek WFiS UW, IFiS PAN i PTF